و غرض از سوختن شهر آن بود كه در دور قلعهء آن و خندقى كه سپاه خوارزمشاه متحصّن شده بودند ، ميدانى وسيع به‌هم رسد . بنابراين ، بعد از سوختن اكثر خانه‌ها جوانان شهر بخارا را حكم كرد كه بر قلعه مىدويده باشند . چون مردم به قلعه دويدند از مردم اندرون نيز منجنيق‌ها و قاروره‌هاى نفت مىانداختند و بسيار مردم هلاك شدند ، تا آنكه كار به جايى رسيد كه خندق را از آدم و اسب و شتر و سنگ پر ساخته به فصيل قلعه دويدند و در دروازهء قلعه را آتش زدند و تمامى اهل قلعه را به‌غير از زنان و اطفال به ضرب شمشير آبدار هلاك كردند و زياده از سى هزار كس به قتل رسيد . « 1 » بعد از آن جوانان بخارا را جمع آورده به جنگ سمرقند فرستاد و خود نيز در ماه ذيحجهء همين سال عنان عزيمت به صوب سمرقند منعطف داشت . و سلطان محمّد خوارزمشاه سمرقند را به صد و ده هزار « 2 » مرد سپرده بود كه شصت هزار از ايشان تركان بودند و پنجاه هزار تاژيك ، و بيست زنجير فيل عفريت پيكر در آنجا گذاشته و از خواص و عوام شهر و ولايت آن‌قدر خلايق در سمرقند جمع شده بود كه محاسب وهم از شمارهء آن عاجز بود . باوجود اين حال ، حصار شهر را آن‌چنان استوار ساخته و خندق را به آب رسانيده ، چنانچه مردم را گمان آن بود كه مدّتى مديد بايد كه بيگانه گرد حصار گردد تا به آن تواند رسيد . و چون آوازهء استحكام سمرقند و كثرت سپاه و استعداد آن در وقتى كه جهانگير چنگيز خان در اترار بود به سمع او رسيده بود ، بنابراين ، آن پادشاه صاحب تدبير اولا بر گرفتن سمرقند توجّه نفرمود ، بلكه بخارا را بر وى مقدّم داشت ؛ چه ، اين تدبير موجب قوّت و دليرى سپاه او و ضعف و هراس سپاه خوارزمشاه بود . القصّه مقارن آنكه رايات نصرت آيات جهانگير [ چنگيز ] خان به حوالى سمرقند رسد شهزادگان و امراى ديگر كه در اترار نامزد ولايات شده بودند ، تسخير آن ولايت نموده با حشر فراوان كه از آن ولايات رانده بودند به موكب همايون پادشاه جهانگير رسيدند و روز اوّل جمعى از امراى خوارزمشاه مثل الپار خان « 3 » و شيخ خان و [ 224 ب ] بالا خان و طايفه‌اى ديگر به جنگ بيرون آمده جنگ مردانه كردند و جمعى كثير از طرفين به قتل رسيدند . روز ديگر چنگيز خان سوار شده در گرد حصار سمرقند گشت و تدبيرات مىانگيخت كه از كدام طرف جنگ توان كرد .

--> ( 1 ) . نتيجهء اين‌همه فجايع غيرانسانى ، آن جملهء مختصر و موجز مرد بخارى است كه به خراسان آمد و گفت : « آمدند و كندند و سوختند و كشتند و بردند و رفتند . » ( 2 ) . عدهء قشون خوارزمشاه را در سمرقند مورّخين بين پنجاه تا يكصد و ده هزار نوشته‌اند . عدد دوّم اغراق‌آميز است . ( 3 ) . متن : التان خان . تاريخ جهانگشا : البار خان .